Мемнан элыште экологий могырым сай огыл регион-влак коклаште рейтинг эртен. Тушто кажне кундемым 15 критерий почеш акленыт. Регион-влакым экосфера, техносфера да социум шотышто тергеныт, иктешлымашым ыштеныт. Рейтинглан ӱшанаш гын, Марий кундем экологий могырым яндар вер-шӧрлан шотлатеш. А уда регион-влак радамыш 14 кундем логалын. Нунын коклаште Коми ден Чуваш республике-влак, тыгак Тюмень, Ульяновск, Свердловск область-влак улыт. Рейтингым «Ужар патруль» ушем эртарен. Энергетик-влак пашаштым иктешленыт да у тургымым тӱҥалыныт. Шыже-теле пагытыште предприятийлаште тӱҥ шотышто азап лийын огыл. Мариэнергын пресс-службыжын палдарымыж почеш, ачалыме пашалан кугу тӱткытым ойреныт. Специалист-влак 14 трансформатор подстанцийыште энергооборудованийым тӧрленыт. Тыгак 170 километр кугу вольтан электролинийым да 630 километр шеледымаш сетьым (рааспределительный сетьым) эрыктеныт. 39,5 киллометр у электролинийым шупшыныт. Да кышкар почеш палемдыме 344,3 гектар олмеш 408,8 гектар корным эрыктеныт. 2007 ийыште электролинийым да электрооборудованийым ачалыме пашалан 61,4 миллион теҥгем ойырымо да палемдыме пашам тӱрысынек шуктымо.
28, 29 аперльыште Кугу Отечественный сарын ветеранже да инвалид-влаклан автомашинам пӧлекленыт. Икымше кечын 2005 ий марте черетыш возалтше ветеран да инвалид-влаклан 14 у ВАЗ-21074 автомашина деч ключым кучыктеныт. Да 29 апрельыште эше 17 машина шке озажым муын. Палемдыме списке почеш 2 еҥ машинам налаш тореш лийыныт. Каласаш кӱлеш, 2009 ий гыч машина деч торешланыше ветеран-влаклан 100 тӱжем теҥге оксам пуаш тӱҥалыт. Кундемна мучко 2 кече машинам пуэдыме деч посна федерал спискыште автомашиналан черетыште эше 90 еҥ кодеш. Тидын нерген, калык илышым аралыме да пашалык шотышто министерствыште увертареныт.
Идалык тӱҥалтыш гыч Йошкар-Ола мучко 78 еҥын СССР годсо паспортшым РФ паспортлан вашталтыме. Тышечын 23-шо тӱҥ документым йомдарыме дене кылдалтын. Ӱмаште тиде жаплан миграций службо пашаеҥ-влак тыгай цифрым палемденыт. 51 паспортым жап эртыме дене келшен вашталтеныт, а 18 - паспортым йомдарымылан кӧра. Молан таче кечылан тошто паспортым вашталташ огыт вашке? Тиде йодышлан вашмут икмыняре лиеш. Пелыж наре административ тӧртыкшотым пудыртышо-влак прописке почеш огыт иле. 15% наре еҥже йӱла дене келшен паспортым вашталташ огеш вашке. А 1% шке умылымашыжлан кӧра. Да тыгак икмынярже ийгот кугу улмылан, тыгак тазалык начар улмылан да окса укелан кӧра миграций службыш огыт вашке. Каласаш кӱлеш, 4 тылзе жапыште миграций службышто 4470 паспортым пуымо. А кодшо ийын 4 тӱжем наре лийын.
3 тылзе жапыште Марий Элыште илыше-влакын пашадарым налме кугытшо ик кумымшо ужашлан кугемын. Тидыже идалык тӱҥалтыш гыч 13 миллиард теҥгеш шуын. Да ты годымак парыш ден роскот ойыртем уке манаш лиеш. Оксам кучылтмо кугытат 13 миллиардышке шуэш. Статистике почеш ончымаште, кокла пашадарын кугытшо Марий Эл мучко 6157 теҥгеш шуэш. Тиде годым аза ден пашам ыштыдыме-влакымат шотыш налме.
Туризм вияҥме дене ял тӱзана. Тений кундемыштына туризм вияҥмылан кугу тӱткытым ойырымо. Туризм вияҥме илышкыл да экономик йодышым рашемдаш полша манын палемдыме. Тидын дене кылдалтын тений шошым конкурс увертаралтын ыле. Конкурсышто туризм дене кылдалтын эн сай ямдылыме проектым ойыреныт. Конкурсысо проект-влакым иктешлымеке, Килмар районысо «Волжанка» компанийын да Йошкар-Олан «Матурын» паша проектышытым сайлан шотлымо. Проектым илышыш пурташлан 250 тӱжем тенгем ойыреныт. Тылеч посна кызыт проект оза-влак инвестор-влак дене пашам ышташлан йӧным кычалыт.
Республикысе сӱретсымыктыш тоштерыште Россий Федерацийын сулло архитекторжо Анатолий Галицкийын ончерже почылтын. Тушто 50 утла пашам вераҥдыме. Тиде тудын чумыр пашажын изи ужашыже веле. Марий Элысе калыклан архитектор оласе полат-влакын да кугу архитектур проект-влакын авторышт семын палыме. Моло архитектор-влак дене пырля Анатолий Галицкий Йошкар-Оласе каныме паркыште Сарзе Чап ден Курымашлык Тул ансамбльым ыштен. Тыгак оласе Центральный да Заречный илыме районлам чоҥымаште тыршен. Пытартыш проектше-влак коклаште «Марий Эл» Ий полат ден Кугыжаныш казначействын пӧртшым палемдаш лиеш.
7 Россий кӧргысӧ ялысе спорт модмашлан ямдылалтме паша каен шога. Кызыт 1 тӱжемат пеле тунемше-влакым ойырат да тренировкым эртараш тӱҥалыт. Туныктыш виктемын палемдымыж почеш, 600 йочасадыш да тӱҥалтыш классыш коштшо йочам да 900 икшывым 10 классыште тунемше-влакым ойырат. Спискым май тӱҥалтышлан ямдылен шукташ палемдыме. Ушештарена, Россий кӱкшытыштӧ эртаралтше кугу спорт модмаш тений кенежым, 7 гыч 12 июль марте мемнан кундемыште эрташ тӱҥалеш.
Аня Левагина
Увер йогын (mp3)