Ончычсо кум погын семынак, 18-19 октябрьыште 1996 ийыште Йошкар-Олаште 4 погын калыкын шонымашыжым, вийжым, пашажым, тыршымашыжым ик йогыныш ушнымашке виктаралтын. Тиде вашлиймашке Юл денг Урал кундемыште илыше марий-влак деч 446 делегат сайлалтын, но тӱрлӧ амла дене нылле еҥже толын кертын огыл.

Съездым Президент Владислав Максимович Зотин съездым саламлыме мут дене почын. Саламлыме мут курыкмарла, рушла йоҥген, жап шагаллан кӧра ты шомак олыкмарла йоҥген огыл.

Вара Мер каҥашын оньыжаже Василий Пектеев да «Марий Ушем» толкын вуйлатыше Людмила Иванован отчетым ыштымыштым делегат-влак колыштыныт. Отчет сынан шомакышт куакшырак да кучыкрак лийын. Нуно шкештат шылтен огыл: кодшо гана погынен ямдылыме пунчалмутын изи огыл ужашыже илышыш пурталтде кодын. Тидлан объективный манме амалат, субъективныйжат лийын. Мутлан, марий погынын статусшым тӧртык (закон) почеш пеҥгыдемдаш ямдылыме кагаз-влак РФ Кӱшыл Ушемыш (Верховный Советыш), Ош пӧртыш, колталтыныт. Но 1993 ий октябрьысе тудлан да вӱран вашпижмаш годым нуно, марий калык погынын документше-влак, ломыжыш савырненыт.

Погынышо делегат-влак трибуна гычат, тыглай кутырымо годымат чон когарген туныктымо шотышто мутыштым ойленыт. Тышечын тыгай шонымаш лектын: Йошкар-Оласе вуз ден техникумлашке ӧрдыж кундемла гыч рвезе ден ӱдыр-влакланат тунемаш йӧным ыштыман. Марий Эл Республикысе кугыжаныш вузлашет марий рвезе да ӱдыр-влаклан верым кышкар почеш ойырен шогыман, кӱлеш лийме годым нунылан вузыш да техникумыш пурашлан экзаменым марий йылме дене кучаш йӧным ыштыман.
...

Кокымшо Марий Съезд 1918 ий пургыж тылзын 12 кечынже 12 шагат кечывалым Коммерческий училищыште марий калыкын сайлен колтымо еҥже-влакын погынышт почылтын. Тудо кокымшо всероссийский съезд лийшаш улмаш. Но марий илыман 3 (Нижний Новгород, Перьм, Кострома) губерний гыч толшо-влак лийдымылан кӧра тиде погыным национальный областной погын манын лӱмденыт. Тудлан ямдылыме пашам Рӱдӧ марий ушем шуктен. Делегат-влакым уезд ден волостьласе марий ушемлаште сайленыт. Тиде погынын тӱҥ лектышыже тыгай лийын: тудо Совет кучемлан мелын лияш марий калыкым ӱжын. Каласаш кӱлеш, тунам шола эсер-влакат (а шуко марийже нунын мутым колыштыныт) Совет кучем верч шогеныт. Совет кучемын политикыжым марий коклаште шуктен толашлан Марий комиссариат ышталтын, тудын вуйлатышыжлан В.А.Мухиным пеҥгыдемденыт.

1918 ий шошым Рӱдӧ марий ушем ден Марий комиссариат марий калыкын 2-шо всероссийский погынжылан ямдылалташ тӱҥалын. Тиде пашам писемдаш илыш шкежак кӱштен. Молан манаш гын, Совет Виктер Татар-Башкир Совет Республикым ышташ да тушко марий калык илыме районламат пурташ палемден улмаш.

2-шо Марий Погын 1918 ий 7 июньышто Озаҥ учитель семинарий пӧртыштӧ почылтын да 16 июнь марте пашам ыштен. Погынын вуйлатышылан пеш тале просветитель-демократ Л.Я.Мендиаровым сайленыт...

Марий калыкын эрык верч кучедалаш тарванымыже.

1917-ше ий Российыште илыше чыла калыклан тура савыртышым конден. Кугыжаныш монархийым сӱмырал шуыменке, оза шотеш жаплан палемдыме демократический Жапысе Правительстве (Временное Правительство) шогалын. Тиде марий калыкын у волгыдо илышлан, моло калык дене тӧр праван, наций семын вияҥаш ӱшанжым угыч ылыжтен.

Марий-влак шке чон йодмыштым умылен, шочмо кундемыштышт демократический ушем-влакым чумыреныт. Тыште нуно мер илыш йодышым, тӱвырам вияҥден колтымо сомылым рашемдаш шоненыт. 1917-ше ийын март тылзыште Уфа губернийыште эрвел марий-влак икымше «Марий Ушемым» почыныт, варажым тыгаяк тӱшкашке олык марий-влакат чумыргеныт.

Тиде жапыштак Озаҥыште тунемше, ончыл шонымашан марий еҥ-влак Юл кундемысе тыгыде калыкын обществыжым ыштымаште тыршеныт. Тыште марий пӧлкам Озаҥысе университетын студентше Валерьян Михайловия Васильев вуйлатен. Озаҥыште марий салтак-влакат, пырля ушнен, Марий военный организацийым почыныт. Тудым ончычсо кугыжан армийын прапорщикше Владимир Алексеевич Мухин виктарен шоген...

Марий кундемын тале писательже, фольклористше, кусарышыже, этнографше, библиографше - тиде Ялкаев Яныш Ялкаевич. Эреак вияҥ толшо пашаже тӱрлӧ шӧрынан. Шочмо сылнымутнам кумылым савырыше ятыр произведений дене пойдарен. Тыгакак литератур шымлыме пашажат ушнен толын. Яныш Ялкайн журналист, кусарыше семынат тыршен. А ты гана Я.Ялкайнын калык ойпогым шымлыме пашажым ончен лектына. Я.Ялкайн, Пошкырт Эл, Мишкан районысо Чорай ялысе йорло кресаньык ешыште шочшо, самырыкнекак шуко оҥай мурым колын, лывырге ушешыже кодын. Уста еҥ-влакын сылнын муралтен колтымыштым ончыклык шанчыеҥ куанен колыштын, чон кумылжым порсынлен.

1920-24-ше ийлаште Бирск оласе педтехникумышто тунемме жапыште у шинчымашым почаш шонышо самырык ушыштыжо у йыжыҥ лийын. Келге шинчымашым погымо дене пырля тӱрлӧ велысе тунемше-влак деч ятыр оҥай калык мурым возен налын.

1927 ийыште Я.Ялкайн М.В.Ломоносов лӱмеш Москвасе университетын студент ешышкыже ушна. 1930 ийыште кеҥежым П.И.Чайковский лӱмеш Москвасе консерваторийыште лиеш. Шонымо пашам кумылаҥден, шуйкалыде ыштен моштышо рвезе муро сборникым ямдылаш пижын. 1933 ийыште тӱҥалме паша шукталтын, руш йылме дене савыкташ ямдылыме лийын. Сборникыш тӱрлӧ кундемысе 600 марий мурым, такмакым чумырымо улмаш. Кумлымшо ийла мучашысе тургыман неле жапыште Я.Ялкайнын ямдылыме муро-влак сборникше савыкталтде кодын. Марла йоҥгалтше мурсаскажымат мумо огыл. Автор курым-курым дене вияҥ толшо ойпогым шергакан уш-акыл, шӱм-чон поянлык семын аклен. Тудым возен налме, шымлыме паша утларак вияҥ, ушнен толжо манын шонен. Лач тиде амал денак фольклористын икмыняр лончылымо пашаже шочын. Теве шымлышын «У корнышко» статьяже ончыклык пашам рашемдыше лийын. Я.Ялкайн шочмо мурынам руш йылмышке кусарыме нергенат йодышым жапыштыже тарватен. Варажым тиде кӱлешан паша эркын вияҥаш тӱҥалын. Фольклористын тургыжланен каласыме шомакше икмыняр-гынат кусарыме пашам умбакыжат вияҥдаш полшен.
...