5 ноябрьыште Моско олаште Кремыльыште Россий кӱкшытысӧ погынымаш эртен. Каҥашпогын элын вияҥме йодышым лончылымылан пӧлеклалтын. Кугу тӱткыт финанс нелылык гыч лекташлан да Кавказ ден кылдалтше йодышым лончылымылан ойыралтын. Тыгак Россий Президент калык вияҥме, эрык, чын, еш да чон поянлык нерген шонымашыж дене палдарен. Каҥашпогыныш Марий Эл Республик президент Леонид Маркеловат миен.

Браконьер да взяткым пуышо еҥым статья дене титаклат. Волжск олаште илыше, тӧртык дене келшыдымын, чодырам руэн. Тыге Кокшайск чодыра озанлыкым 320 тӱжем утла теҥгелан эҥгекыш конден. Осал пашам шуктышо ваштареш уголовный пашам почмо, илемжылан арестым пыштыме. Эрыкыш лекташ шонышо еҥ пашам лончылышо следовательлан 50 тӱжем теҥге взяткым пуаш шонен. Но следователь оксалан кержалтын огыл. Ынде пашам кок статья дене ончат да шолып пашам шукташ шонышылан 40 тӱжем штрафым тӱлаш логалеш да эрык деч посна 8 ий марте коден кертыт.

...

4 ноябрьыште СШАште сайлымаш кече эртен. Президент пост верч Джон Маккейн ден Барак Обама кучедалыныт. Йӱклымаш почеш, ончыл верышке Барак Обама лектын. СШАн 44 президентшын инагурацийже шушаш ийын январь тылзыште лийшаш.

Кундемыште илыше калыкын тазалыкшым аралымаш – Марий Эл республик илышкыл политикын ик тӱҥ шонымашыже улеш. Йошкар-Оласе эмлымверыште компьютер томограф кабинетым почмаш – тазалыкаралтыште кугу ошкылым ыштыме манаш лиеш. Теве шукерте огыл оласе эмлымверыште мультиспираль томографым шындыме. Тидланже республикысе бюджет гыч 73 миллон теҥгем ойырымо. У технике черлан диагностикым кӱчык жапыште да чын ышташ полша. 1 ноябрьыште Леонид Маркелов у оборудованийын пашаж дене палыме лийын, эмлызе-влак дене мутланен. Да тӱткытым ялла гыч толшо-влаклан ойыраш палемден. Тидын денак кылдалтын кажне ийын медицин оборудованийым тӧрлашлан да уэмдашлан, тыгак специалист-влакым туныкталшлан верысе бюджет гыч оксам ойыраш тӱҥалыт.

...

Ик ой дене пашам шуктымо – лектышым пуа. Тений кундемлаште «Газпром» программе дене келшен, канде тулым пуртымо пашалан 180 миллон теҥгем ойырымо. Пашам аклен, «Газпром» 100 миллон теҥгем ешарен. Но туге гынат ялыште илыше-влак проектым ямдылашлан, пучым налашлан, котёлым келыштарашлан шкеак тӱлаш тӱҥалыт. Икманаш, йодмаш-влак ончычсо семынак кодыт. Каласыман, Республикын йӱдвел-эрвел ужашыштыже газ пуртымо пашалан тӱткытым чот ойырат. Да тиде ужашыште паша вораҥ толеш. Палемдыман, газ пуртымылан кӧра ий еда лу наре ялыште у илыш тӱҥалеш.

Йӱштылмӧ жап эртен, но утарыше-влакын пашашт шагалемын огыл! Теве мутлан, эртыше каныш кечылаште вӱдышко 3 еҥ пурен каен ӱмырлугыч лийын. Туткар-влак Юл эҥерыште лийыныт. Шуматкечын Курыкмарий кундем эҥерыште колызо-влакын пушышт савырнен. Пушышто 3 еҥ шинчен. Иктыжым утареныт, а коктынжо – вӱд йымаке каеныт. Нуно чыланат Чуваш кундем гыч лийыныт. Тыгаяк сӱрет Юрино поселок воктене рушарнян лийын. Тиде годым пушышто 3 пӧръеҥ шинчен. 43 ияш пӧръеҥым утарен кертын огытыл. Граждан аралтыш комитет палдарымыже почеш, идалык тӱҥалытыш гыч 59 еҥ вӱдыш каен ӱмыр лугыч лийын.

...

Мер Каҥашыште паша шолеш. 25 октябрьыште Мэр Каҥашын 2-шо пленумжо эрташ тӱҥалеш. Паша кышкар почеш 8 тӱҥ йодышым рашемдаш палемдыме. Тиде 5-ше финн-угор калыкын конгрессын лектышыж нерген палдарымаш, 8-ше погынын резолюцийжым илышыш пуртымо дене могай мероприятий-влакым радамлымым шергалаш, тыгак Мер Каҥашын 2009 ийлан паша радамжым пеҥгыдемдаш. Тыгак йодыш «Марий Сандалык» журнал нергенат лектеш. Каласыман, ты журнал пленум годым 36 делегатын кидыштыже лийшаш. А тора кундемыште илыше марий–влаклан ты журналым ноябрь тылзыште намиен шуктышаш улыт. Пленум годым марий калык погын эртыме нерген 40 минутан видефильмым ончыктат. Пленум тӱвыра программа дене иктешлалтеш.

Поезд рельсымат шолышташ тӱҥалыныт. Йошкар-Ола воктенсе корнышто сутка жапыште 47 метр поезд корным рончен рельсым наҥгаеныт. Осал паша Крылова урем да ТЭЦ-2 ужашыште лийын. Эҥгек 51 тӱжем наре теҥгешке шуэш. Шолыштмаш почеш уголовный пашам почмо. Да шолып пашам шуктышо-влакым кычалыт.

...

Microsoft компанийын грантшым Марий Элысе туныктышо-влак сеҥен налыныт. «Тулык, ача-авадыме да эмганен вияҥше икшыве-влаклан Семёновкысо посна туныктыман интернат-школ» «Информаций технологий тӱня» проектыште вийжым терген, кудыжым эртарашлан полышым Microsoft компаний пуэн. Тыге интернат-школ 60 тӱжем теҥгеаш грантым сеҥен налын. Тиде окса компьютер программым налын, икшыве-влакын компьютер дене пашам ышташлан шинчымашым пуымылан ойыралтеш. Туныктыш министерствын палдарымыже почеш, ты тунемме тӧнежыште компьютер программе дене изирак класслаште начар колшо йоча-влакым туныкташ тӱналыт.

Йыр улшо пӱртӱслан эҥгекым кондет – штрафым утларак тӱлет. Тений эртыше 9 тылзе жапыште казнашке 27 милон утла теҥге пурен. Ӱмаште окса кугыт тиде жапыштак 20 миллон наре лийын. Штраф кугыт вашталтмашым специалист-влак теве кузе умылтарат. Йӧндартыш (предприятий) пӱртӱсым аралыме тӧртыкшотым (законодательствым) огеш шуктен тол. Эрыктыше сооружений-влак начар пашам ыштат, тыгак предприятийлаште кӱлеш-ок кӱл веществам лукмылан кӱлеш норматив документ уке. Тиде 9 тылзе жапыште Ростехнадзор виктем специалист-влак экологий лӱдыкшыдымылыкым эскерыме паша дене 94 тергымашым эртареныт. Да 307 правил пудыртымашым палемден, вуйлатышылан штрафым тӱлаш пуэныт.

...

Йошкар-Олаште лӱдыкшдымылыкым аралыме йодышлан тӱткытым ойрат. Тидлан кум ий жапыште рӱдоланан уремлаштыже лӱдыкшдымлык техникым верандаш тӱҥалыт. Тудо кум ужаш гыч шога. Икымше – автомобиль-влакым эскерыше радионавигаций системе, кокымшо – «гражданин – милиций» лӱман устройство да кумшыжо - оласе уремлашке видеокамер-влакым вераҥдымаш. Тений кугу пашан икымше этапшым илышыш пуртеныт. Тидлан республик бюджет гыч 9 миллон теҥгем ойырымо. Проект дене келшен Йошкар-Олан рӱдӧ уремлаштыже 17 эскерыше видеом вераҥдаш тӱҥалыт. Каласыман, видео кок тӱрлӧ лиеш. Тиде ик верым ончыктышо, але стационар видео. Да весыже йыр улшо сӱретым ончыктышо видео. А шушаш ий гыч радионавигаций системе дене 200 автомашинам да 100 корнысо патрульым келыштарат. Эн шуко камерым, нылле кумытым, Чавайн да Сеҥымаш лӱмеш бульварыште ышташ шонат. МВД министрын Артем Хохоринын мутшо почеш, ты системым шыҥдарымаш уремлаште туткар-влакым шагалемдыме дене кылдалтеш.

Кум цифран деч ныл цифраныш куснена. Российысе автомобиль-влаклан у номерым ыштат. ГИБДД-ын увертарымыже почеш, кызытсе кум номер олмеш ончыкыжым ныл цифр гыч шогышо палым ыштынешт. Тудым тенияк илышыш пурташ шонат. Тылеч посна автомобильым шыныкдымо еҥ виктара гын, тудын денат шижтарыше тамгам пижыктат. Ты пале могай лиеш але эше раш каласаш огеш лий. Тидын шотышто кызыт каҥашымаш кая. Машиналан у палым лишыл жапыште ыштен шуктышаш улыт.

...

Тазалыкаралтыш да илышкыл асулымашлан (социальный обслуживанийлан) Россий президент Дмитрий Медведев 15 миллионат пеле теҥгем ойырымо нерген кӱштымашым (распоряженийым) пеҥгыдемден. Оксам Президентын резерв фонд гыч ойырат. Тышечын 9 миллонжо илышкыл арлатышке (соцзащитышке) колтат. А 6 миллон теҥге Волжск район реабилитаций рӱдерыште ачалыме пашам шукташлан кая. Да тыгак 3 миллон теҥге Пектубаевышто шкет, илалше-влак илыме пӧртыштӧ котельныйым чоҥашлан кучаш шонат.

Кӱлеш кагазым чын арален моштыман. Тыгай тӱҥ паша дене мемнан кундемысе архивист-влак ойыртемалтыныт. Федерал архив агенство документым чын возен, арален моштымо дене шымлыме пашам возымо конкурсым иктешлен. Чылажге конкурсыш 129 пашам возымо лийын. Тидыже Россий Федерацийын 45 субъектше гыч архив пашам шуктышо тӧнеж-влак ушнымым ончыкта. Чылажге премий дене 68 пашам палемденыт, а диплом дене 27 пашам. Мемнан кундемысе архивист-влаклан росархив коллегий 3 премийым да дипломым пуэн. Каласыман, архив специалист-влак «Тылын подвигше» видеофильмым, «Мемнан историйын корнылаже» документ-влак ончерым да «Чылалан ик сеҥымаш» электорн пашам аклымашке колтеныт.

...

Курыкмарий кундемыште шке радиошт лиеш. Лишыл жапыште «Акпарс» студийым почыт. Эн ончыч тудо арнялан ик шагат эфирыш лекташ тӱҥалеш, ончыкшым 7 шагат марте шуйна. Тиде студий «Марий Эл Радион» кышкарже да стильже дене келыштаралтеш. Кызыт пашам тӱҥалашлан техник могырым йодышым лончылат, вӱдышӧ-влакым ямдылат да эфир кышкарым ыштат.

16 октябрьыште Кугыжаныш погынын 31-ше сессийже эртен. Паша кышкар почеш, 24 йодышым лончыленыт. Депутат-влак илышкыл, илыш вораҥдыш, коррупций ваштареш кучедалме йодышым тарватеныт. Тыгак малпого (собственность), корнышто лӱдыкшыдымылыкым эскерыме шотыштат тӧртыкшот (законодательный) акт да программым лончылмо. Тылеч посна туныктыш, тӱвыра, ялозанлык сферымат ӧрдыжеш кодымо огыл. Тӱня судья-влак спискым да Марий Эл республикын мер палата член-влакым пеҥгыдемдыме. Тыгак кышкар почеш палемдыме, Кугыжаныш погынын 32-шо (бюджет) сессийжылан программым ямдылен пеҥгыдемдаш, кудыжо тений 25 ноябрьыште лийшаш.

...

Россий премьер-министр Владимир Путин калык дене «шокшо линийым» эртараш тӱҥалеш. Калык дене вияш эфирыште мутланыме ынде йӱлашке пурен манаш лиеш. Тачысе кечылан черетан «шокшо линийлан» ямдылалтме паша каен шога. Тиде пашате тӱҥ шонымашым «Единая Россиян» мер вашпӧлем шукташ тӱҥалеш. Могай кечын «шокшо линий» эрташ тӱҥалме але раш пале огыл. Но организатор-влакын мутышт почеш, тиде «Единая Россиян» погынжо деч вара лиеш, кудыжо ноябрь тылзыште лийшаш. Владимир Путинын кундемысе мер вашпӧлем-влак калык деч пурышо йодмаш, темлымаш-влакым системыш кондат. Тыгакак южо йодышым вияш эфирыште пуаш лиеш.

Йошкар-Ола шижтарымашым налын. Кугу ола да рӱдӧ ола-влакын тӱнямбал ассамблей Марий Эл кундемын рӱдӧ олажлан шижтарымашым (предупрежденийым) пуэн. Тидыже ассамблейын устав дене келшен, парымым да ассамблейыште улмылан окса тӱлыдымылан логалын. Ушештарена, ты ассамблей 10 ий пашам ышта. Тудын тӱҥ пашаже: СНГ кундемысе ола вуйлатыше-влакын вийыштым иктыш ушен, оласе тӱҥ йодыш-влакым рашемдаш. Тачысе кечылан тӱнямбал ассамблейыш Российын 75 олаже, Арменийын, Белорусийын, Грузийын, Казахстанын, Киргизийын, Молдавийын, Таджикистанын, Украинын олалаже пурат. Каласыман, Йошкар-Ола парымыш пурышо-влак кокла гыч шкетын огыл. Тушко тыгак Российын 9 олаже да Украинын олаже логалын.

...

«Оласе школ-влак кугыжаныш проект дене келшыдымын пашам ыштат». Тыгай иктешлымашке тӧртыкшотым (законодательствым) шуктен толмым тергымек, прокуратур пашаеҥ-влак шуыныт. Да «шем спискыш» 3, 13 да 19 номеран школ-влак логалыныт. Ушештарена, СанПин нормо дене келшен, классыште тунемшын чотшо 25 еҥ деч шуко лийшаш огыл. А теве 19-ше номеран школышто 10 классыште, а моло школлаште кум класс дене улыт, правил пудыртымашым палемдыме. Тылеч посна, тӧртык (закон) дене келшен, туныктышо-влаклан классым вӱдымылан ешартыш оксам пуэн огытыл. Тергымашым иктешлымек, Туныктыш виктем вуйлатышылан ойвозышым (представленийым) возеныт, а школ вуйлатыше-влак ваштареш административ пашам почыныт.

Марий Элыште кокла пашадар кугыт 11 тӱжем теҥге марте шуэш. Маристат специалист-влакын палдарымышт почеш август тылзыште тудо 10 тӱжем 709 теҥге лийын. Июль тылзе дене таҥастарымаште вашталтышым 10 процент нарым шижаш лиеш. А ӱмашсе дене таҥастараш гын, тидыже 29 процентыш шуэш. Эн кугу пашадар транспорт, кыл сферыште, тыгак финанс да чоҥымо пашаште аралалтеш. Молгунамсе семынак ялозанлык, чодыра озанлык пашаште тыршыше-влакын пашадарышт вашталтын огыл.

...