Республикыштына энергийым ужалыше у компаний ышталтын. Тиде – «Марий энергосбыт» акционер ушем. Тудо «Комплексный энергетический системе» холдингын энергийым ужалыше компанийжылан шотлалтеш. Тылеч ончыч холдингын тыгай компанийже-влак элнан 6 регионыштыжо лийыныт – Свердловск, Киров, Оренбург областьлаште, Пермь крайыште да Удмурт ден Коми республикылаште. Марий Элыште у компанийын генеральный директоржылан Нина Зверевам шогалтыме. Сбыт компаний-влак кызыт 10 миллион утла физический лицам да 62 тӱжем наре юридический лицам авалтеныт.

...

Марий Элыште нароктик-влак дене пайдаланыме ваштареш «Бей в набат!» акций тӱҥалын. Тудо профессионал шинчымашым пуымо тӧнежлаште эртаралтеш. Колледж ден техникумлаште тунемше-влак дене наркотик кучылтмым эскерыше федерал службын Марий Эл виктемжын специалистше-влак вашлийыт. Тыгак ача-ава-влакланат посна лекций эрта. Акций кышкарыште 19 ноябрьыште Йошкар-Оласе медколледжыште самырык-влаклан «Ме – таза илыш-йӱла верч!» лӱман форум погына.

«Мариэнерго» акционер ушем йоча-влаклан сӱрет конкурсым увертара. Темыже – «Электровий деч шекланыза!» Электровийым шот дене кучылташ огыл гын, эҥгекыш логал кертмым кажне сӱрет умылен налаш полшышаш. Сӱретым ноябрь мучаш марте налыт. Йошкар-Олаште да ола воктене илыше-влак йоча сӱрет-влакым «Мариэнергон» пресс-службышкыжо кондышаш улыт. Адресше – Панфилов урем, 39 «а» номеран пӧрт. А районлаште верысе электросетьлашке намиен кертыда.

...

Таче Свердловск кундем, Красноуфим районысо Приданниково ялыште «Шошо-кеҥеж жапыште эртаралтше марий йӱла пайрем-влак» регион кокласе семинар-практикум почылтын. Тудым Марий тӱвыра рӱдер эртара. Семинар Свердловск да Пермь кундемысе тӱвыра пашаеҥ, марий йылмым туныктышо-влаклан пӧлеклалтын. Арня жапыште Марий Эл гыч мийыше специалист-влак шуко лекцийым лудыт. Марий научно шымлыше институтын кугурак шанче пашаенже Ольга Калинина погынышо-влакым шыже да теле пайрем-влак дене палдара, пайрем-влаклан келшыше муро нерген Марий тӱвыра рӱдерын методистше Лариса Сидоркина каласа, куштымаш шотышто Марий Элын калык артисткыже Нина Макарова ойла, пайрем-влаклан сценарийым возымаш да тудым режиссур могырым чын шындымаш шотышто Марий Элын сулло артистше Валерий Григорьев палымым ышта. Семинар 19 ноябрьыште мучашлалтеш.

...

Эрла «Морко районысо «Морко мланде» газет шкенжын 80 ияш лӱмгечыжым палемда. Тиде жапыште газет редакцийыште ятыр лӱмлӧ еҥ пашам ыштен, тачысе коллективат моктымашым, чапым сулен шога.
Марий Элын сулло журналистше Валерьян Петровын вуйлатыме 13 еҥан коллектив арня еда кок йылме дене газетым луктын шога. Тӱрлӧ сынан материаллаште ятыр нелылыкым рашемдат, ял калыклан шерге ой-каҥаш дене илаш полшат.

Кужеҥер районышто илыше калык тылзе еда шагалемеш. Районысо ЗАГС пашаеҥ-влакын мутышт почеш, тений 10 тылзе жапыште районышто 190 йоча шочын, 193 еҥ колен. Ава капталыште оксам кугемдымашат йоча шочмашым ешарен огеш керт могай. Теве ӱмаште 10 тылзе жапыште тыште 222 ньога ош тӱням ужын, а тений 32 йочалан шагалрак.

...

Эрла милиционер-влак шке профессиональный пайремыштым палемдат. Таче Йошкар-Олаште, Оболенский-Ноготков лӱмеш площадьыште МВД пашаеҥ-влакым официальный еҥ-влак саламленыт, кугу пӧлекым ыштеныт – машинам пуэныт. Дежурный часть-влаклан 10 машина логалын, милицийын участковый уполномоченныйже-влаклан 8 вневедомственный охранлылан 4.

...

Теҥгече Марий Элын президентше Леонид Маркелов республикысе правительстве член-влак дене пырля 2010-шо ийлан адресан инвестиций программым ончен лектын. Пале лийын: программын кугурак ужашыжым илышыш пуртымо, но паша эше шуко уло. Сандене президент кодшо программе-влакым идалык мучаш марте шукташ да вес ийлан подряд организаций-влакым ямдылаш шӱден.
Кечывал деч вара Правительстве вуйлатышын алмаштышыже Николай Куклин 2010–2011 ийлан олтымо пагытым кузе тӱҥалме да шушаш телылан тӱрлӧ объектым ямдылыме нерген ойлен. Республик мучко чыла котельный пашам ышта, шапаш топливо, технике да оборудований ситышын уло.

...

Таче Оршанкыште у физкультур комплексым чоҥаш негызым пыштыме. Тиде объектым «Республикыште 2011–2015 ийлаште кап-кыл культурым да спортым вияндыме» целевой программышке пуртымо.
Торжественный мероприятийыште капкультур, спорт да туризм министр Владимир Чумаков, район администраций вуйлатыше Александр Марышев лийыныт. «Тыгай комплекс-влак моло районыштат чоҥалтшаш улыт», – каласен министр. – Сандене ончыкыжым республикына мучко калыклан тазалыкым шуараш да кап-кылым пеҥгыдемдаш чыла йӧн лиеш».

* * *
Республикынан кушкын толмо корныжо – пытартыш лу ийысе цифр ден факт гоч:
Тений январь-сентябрьыште промышленный производство ӱмашсе тыгаяк жап дене таҥастарымаште 17,6 процентлан кушкын.
Предприниматель паша чолган вияҥеш. 2009 ийыште изи предприятий-влакын оборотышт 51 миллиард 500 миллион теҥгеш шуын, тидыже 2005 ийысе деч 3 пачаш шукырак.
Кызыт республикыште 43 целевой программе окса дене пеҥгыдемдалтеш.
Адресный инвестиций программе почеш эртыше индеш ий жапыште 345 койко веран 4 больницым, сменыште 1 тӱжемат 500 еҥым вашлийын кертше 5 амбулаторий ден клинике тӧнежым пашаш колтымо. Муниципальный образованийлаште 2 тӱжемат 800 тунемшылан ситыше 14 школым, национальный художественный галерейым, 3 тӱвыра пӧртым, кугыжаныш архивым чоҥымо, 39 спорт объектым сдатлыме.
2001 ий гыч кызыт марте 1722 километр газ сетьым чоҥымо.
Илыме верым чоҥымаш идалык еда кушкын толеш. Ты жапыште 2 миллион утла квадратный метр чумыр кумдык илыме пӧртым сдатлыме. Чоҥымо кугыт ий еда 11 процентлан кугемын. 2008–2010 ийлаште 2 миллион 200 тӱжем квадратный метр чумыр кумдыкан 935 пӧртым капитально олмыктымо. Аварий лӱдыкшан илем гыч 1200 наре еҥым кусарыме. Чылаже 1021 самырык еш илыме вер условийжым саемден.
Марий Элын правительствыже тений 9 тылзе жапыште калык илышкыл аралыме пашалан оксам тӱрыс ойырен.
Республикын калык илышкыл аралыме да пашалык шотышто министерствын увертарымыж почеш, тений 129 тӱжем наре регионал да федерал льготниклан чумыржо 617 млн. теҥгелан полышым пуымо.
Шагал оксам налше 35 тӱжем 664 ешлан илыме верлан тӱлашышт республикысе бюджет гыч субсидий семын 227 млн. 100 тӱжем теҥгем колтымо.
Изи йочам ончышо ача-авалан полшык семын 76 млн. 700 тӱжем теҥгем пуымо.
Министр Надежда Климинан ойлымыж почеш, чыла тӱрлӧ полышлан тений кум квартАлыште чумыржо 1 млрд. 227 млн. 700 тӱжем теҥгем кучылтмо. Социал аралтыш йӧн дене 290 тӱжем 452 еҥ пайдаланен. Тыгак 2 тӱжем 954 донорлан вӱрым пуымыштлан 21 млн. 100 тӱжем теҥгем тӱлымӧ.

...

Йошкар-Олаште, Изи Какшан эҥерысе Театр кӱвар воктенысе Благовещенский кафедральный соборын негызшылан Юмын шӱлышым пуртымо да Благовещений башньын негызышкыже шарнымашан капсулым пыштыме. Тиде йӱлам эртарымаште Марий Элын президентше Леонид Маркелов да Марий архиепископ Иоанн лийыныт.
Кафедральный соборым чоҥымо паша эше мучашлалтын огыл гынат, Юмылан ӱшаныше-влак тышке чӱчкыдын толын коштыт. Икмыняр ий ончыч тышан Изи Христосым кучен шинчыше Юмынава скульптурым шогалтыме, тудланат вуйым сават.
Благовещений башньым вес ийын июньышто чоҥен пытараш палемдыме. А кӱвар гоч ваштарешыже Калык-влакын келшымаш башньышт лиеш.

* * *
Таче Марий кугыжаныш университетыште педагогике династий-влаклан пӧлеклалтше пайрем лиеш. Тудым Образований да наука министерстве ден калык образований пашаеҥ-влакын профсоюз рескомжо эртарат. Университет фойеште еш альбом, фото-влак, тӱрлӧ документ ден награда-влак выставке ончыкталтеш. Династий – тиде тукым гыч тукымыш шуйнышо туныктышо-влакым ушен шогышо шкешотан тӱшка.
Пайремышке республикысе чыла район да ола гыч 18 династий туныктышо-влак толыныт. Нунын кокла гыч эн шуко паша стаж Марий Турек район гыч Деляновмыт тукымын – чумыржо 1119 ий. Советский район гыч Соколовмыт чылаже 705 ий туныктат. Волжск ола гыч Штельтер-влак тукым туныктымо пашаште 508 ий тырша.

...

1 ноябрь гыч Йошкар-Ола ден элнан рӱдолажым, Москвам, эше ик пеҥгыде кыл ушаш тӱҥалын. 7 шагат эрдене Йошкар-Ола аэропорт гыч самолёт южыш нӧлталтын да Москва велыш чоҥештен. Тыге «Акбарс Аэро» авиакомапний таче гыч Йошкар-Ола – Москва рейсым уэш илышыш шыҥдараш тӱналын. Ынде кажне паша кечын Йошкар-Оласе аэропорт гыч ЯК-40 самолёт 7 шагат эрдене южыш нӧлталтеш, Москвашке 8 шагатат 45 минутлан миен шуэш. А Москва гыч 21 шагатат 10 минутлан лектеш да Йошкар-Олаште 22 шагатат 50 минутлан волен шинчеш. Шушаш пел ийлан билетын акше 3 тӱжемат 500 теҥге.
Марий Элын лӱмгечыже вашеш тиде, конешне, чапле пӧлек. Адакшым, пеш йӧнан. Кызыт Йошкар-Олаште Россий кӱкшытан шуко мероприятий лиеш, сандене таче кече гыч мемнан деке кӱчык жапыште толын шуаш лиеш. Самолётын салонышкыжо иканаште 32 еҥ пурен кертеш. А Йошкар-Оласе аэропортышто пассажир-влакым лӱмын ойырымо автобус вучаш тӱҥалеш.

* * *

Таче Йошкар-Олаште 2009–2010 ийлан Марий Эл Республикын литература да искусствышто Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш молодёжный премийжым кучыктымо...