17 апрельыште марий калыкын шокшо тургымжо тӱҥалеш. 8-ше марий погын. Тачысе кечылан палемдыме 8-ше погынышто 315 делегат да 600 утла уна-влак лийыт. Паша кышкар почеш Погынын икымше кечыже регистаций дене тӱҥалеш да Шкетан лӱмеш марий кугыжаныш драм театрыште пленар каҥашпогын эрташ тӱҥалеш. Вӱдшор тылзын 18 кечынже Марий Эл мер-политик рӱдерыште ончыч палемдыме секций каҥашпогын-влак эрташ тӱҥалыт. Ушештарена, Погынышто чылажге 4 секций пашам ышташ тӱҥалеш. Тиде Граждан сандалык да мер толкын, Секций вуйлатыше Никандр Поповым палемдыме; Марий ял 21 курым тӱҥалтыште, секций вуйлатыше - Любовь Михеева лиеш; Оласе Марий культур вияҥмын проблемыже-влак секцийым Галина Шкалина вуйлаташ тӱҥалеш. Да 4 - Марий еш да школ секцийым, Светлана Федорова вуйлаташ тӱҥалеш. Тыгак 8-ше марий калык погынышто оньыжам ойыраш тӱҥалыт. Тачысе кечылан оньыжалан 3 кандидатурым палемдаш лиеш. Тиде Владимир Козлов, Анатолий Смирнов да Лариса Яковлева улыт.

Марий Эл Республик Президент Леонид Маркелов сонар паша тургым почмо нерген кӱштымашыш кидпалым пыштен. Тыге шошо сонарыш шуматкечын 19 апрельыште лекташ лиеш. Тиде пагыт 27 апрель марте шуйнаш тӱҥалеш. Тыгак пӱртӱсыим аралыме шотышто департаментыште ик суткалан мыняр кайык-комбо-лудым лӱйкалаш лийме нерген палемденыт. Ик суткалан кӱдырым да сузым икте деч шукым огыл лӱяш лиеш, комбым-кумыт деч шуко огылым, а курмузак кайыкым (вальдшнепым) – 5 деч шуко огылым. Сонарыш каяшлан разрешенийым налман. Тидым районысо пӱртӱс аралыме департаметыште налаш лиеш. Комбым, лудым, курмузак кайыкым лӱйкалашлан оксам тӱлыман огыл, а теве ик сузым лӱяшлан 100 теҥгем тӱлыман, а кӱдырлан 20 теҥгем.
...

Кугыжаныш Дума кокымшо лудмаште шке кумылын пенсийым погымаш тӧртыкпроектым (добровольное пенсионное накопление законопроектым) сайлан шотлен. Проект дене келшен, пашаеҥ идалыклан 2 тӱжем теҥгем пенсийын погымо ужашышкыже ойыраш тӱҥалеш гын, кугыжаныш кажне тӱжемлан эше ик тӱжемым ешара. Но ты годым идалыклан 12 тӱжем деч шуко лийшаш огыл. Паша ыштыше пенсионер-влак ушнат гын, кажне тӱжемлан кугыжаныш 4 тӱжемым ешара. Ты годым идалыклан 48 тӱжем гыч шуко лийшаш огыл. Тиде проект 10 ий жапыште пашам ышташ тӱҥалеш. Ты годым пашаеҥ-влак пашапуышылан але Пенсий фондышко йодмашым возышаш улыт.

Юл кундемын 8 регионжо ик ойыш шуыныт. Чуваш, Одо, Татарий, Пошкырт, Киров, Саратовск, Ульяновск кундем-влак коклаште автотранспорт дене пассажир-влакым коштыктымо шотышто меморандумыш кидпалым пыштеныт. Пеҥгыдемдыме документ дене келшен /правил почеш/ тора корнышко кугыжаныш стандарт дене келшен, автобус-влак лекшаш улыт. Тыге илыш гыч газель автомашина-влак йоршын лектыт. Тыгак тора корныш тарваныше авотранспорт-влак регионлаште пеҥгыдемдыме рейс расписаний почеш гына корныш тарванышаш улыт. Тидын нерген автотранспорт ведомстве палдара.

Тоннат пеле шӧр продукцийым предприятий ыштымаш деч кораҥдыме. Эпидемиолог-влак тергымаш пашам эртареныт. 7 прдриятийым тергымек, 7 административ пудыртымаш пашам почмо. Шӧр ыштымаште санитар-техник нормо деч кораҥмым палемдыме. Да 30 пробым налме гыч 7% шӧр продукцийже микробиологий показатель йодмаш дене огеш келше. Пудыртымашлан предприятий вуйлатыше-влаклан 10 тӱжем штрафым тӱлаш верештеш. Тидын нерген Роспотребнадзор Виктемын пресс-службыжо увертарен.
...

Тений 300 самырык ешлан – пачер логалеш. Самырык ешлан пачерым налаш полшашлан федерал бюджет гыч 70 миллион 366 тӱжемат пеле теҥгем ойырымо. Тыгай иктешлымаш РФ субъект-влак коклаште конкурсым эртарымек пале лийын. Тидын нерген Росстройышто палдареныт. Таҥастарашлан, кодшо ийын Марий Эл мучко 173 самырык еш окса полышым налашлан таныккагазым (свидетельствым) налыныт. Самырык ешлан пачер налаш поллышым пуымо программе кундемыштына 4 ий пашам ышта. Ты годым самырык ешлан 500 наре таныккагазым кучыктымо.

Шошо агалан ямдылалтме паша тӱҥалын. Республикысе вуйлатыше-влакын тачысе задачышт - ял озанлыкым вияҥдаш, калыклан илаш да пашам ышташ йӧным пуаш. Кызыт ял озанлыкыште тыршыше-влакым шошшо ага йодыш тургыжландара. Ял озанлык министерствын палемдымыж почеш, шошо агалан чылаже 420 миллион теҥге окса кайышаш. Тышечын 250 миллион теҥгеже озанлык-влакын шке оксашт, 30 миллион теҥгем республик бюджет субсидий йӧн дене ойыра, а 140 миллион теҥгем ялозанлык предприятий-влак кредит йӧн дене налын кертыт. Тидын нерген Марий Эл Республикысе ялозанлык министр Александр Егошин увертарен.

Чоҥымо пашаште правил-влакым пудыртымаш-влакым палемдыме. Идалык тӱҥалтыш гыч 13% кран-влак дене пашам ыштыме годым лӱдыкшыдымылыкым эскерыме шотышто пудыртымаш кугемын. Тидыже 82 тергымашым эртарымек 660 наре правил пудыртымаш улмым ончыкта. Тергымашым иктешлымек, 19 еҥлан администативне муткучыш дене палемдыме. Тышечын 15 сомылеҥ да посна вуйоза (должностное и физическое лицо) 28 тӱжем теҥге штраф дене палемдалтыныт. А теве тӱша вуйозалан (юридический лицалан) 20 тӱжем теҥгем тӱлаш верештеш. Тидын нерген Ростехнадзор пресс-службо увертра. Правил пудыртымаш-влак лекме годым, тӱҥ шотышто, йӧндартыш тергымашлан (поизводственный контрольлан) шагал тӱткытым ойырат. Тыгак кран-влак дене пашам ыштыме годым пашаеҥ-влак правилым огыт эскере. Каласаш кӱлеш, кодшо ийын нелым кӱзыктышӧ кран дене пашам ыштыме годым 77 еҥ илыш дене чеверласен да 42 туткар лиймым палемдыме.
...

Эртыше арняште эн тӱҥ увер-влак.

10 апрельыште Владимир Путин «Банк да банкысе паша» тӧртыкыш (законыш) вашталтышым пуртымо нерген кидпалым пыштен. Вашталтыш посна вуйоза-влаклан (физический лица-влаклан) кредитым пуымо шотышто лиеш. Ынде ойпидышыште (договорыште) кредит кугытым тичмашнек ончыктыман, тыгак ойпидышым кӱрлмӧ годым кредит тӱлышаш кугытым палемдыман. Тичмаш кредит кугыт федерал тӧртык почеш ончымаште, заемщикын кредит налме годым чыла роскотшым пурта. Кредит налме радамым Россий Банк пеҥгыдемда.

Марий Эл Президентым Леонид Маркеловым 5-ше финно-угор калыкын тӱнямбал конгрессын оргкомитетышке пуртеныт. Тидын нерген кӱштымашым Виктор Зубков пеҥгыдемден. Леонид Маркелов деч посна конгрессыште Карел, Коми, Мордва, Перьм кундемын вуйлатышышт лийыт. Оргкомитет вуйлатышылан регион-влак вияҥме шотышто министрым Дмитрий Козакым палемдыме. А алмаштышыже Югра Виктер вуйлатыше Александр Филипенко лиеш. Тидын нерген «Росбалт» сайт увертара. Ушештарена, 28 гыч 30 июнь марте Ханты-Мансийск олаште 5-ше финно-угор калыкын тӱнямбал конгрессше эрташ тӱҥалеш. Но тиде форум марте Марий Элыште ик кугу событий лиеш. Тиде 16-19 апрельыште Марий калыкын черетан 8-ше марий погынжо эрташ тӱҥалеш. Тышке Россий Федерацийын регионжо гыч, Эстоний, СНГ кундем гыч делегат-влак толыт.

8 апрельыште Марий Эл президент Леонид Маркелов у теннис кортын фасадышкыже кушкын толшо тукымлан кӱштымаш дене капсулым пыштен. 3 пачашан теннис полат шке шотан спорт комплексым ушештара. Кужыт да лопкыт дене 108 да 36 метр улеш. Спорт комплекс кӧргыштӧ 4 теннис корт верланен. Тыгак баскетбол, футбол, волейбол да мини-футбол дене модмо вер уло. Теннис полат тӱжвал тӱсшӧ дене ий полат семын коеш. Тачысе кечылан спорт комплекс кӧргыштӧ тӧрлымӧ паша каен шога. Теннис полатым почмо дене пырля Леонид Маркелов «Келшымаш» стадионышто чоҥымо пашан каймыжым ончен савырнен...

Теҥгече 10 апрельыште Владимир Путин «Банк да банкысе паша» тӧртыкыш (законыш) вашталтышым пуртымо нерген кидпалым пыштен. Вашталтыш посна вуйоза-влаклан (физический лица-влаклан) кредитым пуымо шотышто лиеш. Ынде ойпидышыште (договорыште) кредит кугытым тичмашнек ончыктыман, тыгак ойпидышым кӱрлмӧ годым кредит тӱлышаш кугытым палемдыман. Тичмаш кредит кугыт федерал тӧртык почеш ончымаште, заемщикын кредит налме годым чыла роскотшым пурта. Кредит налме радамым Россий Банк пеҥгыдемда.

У предприятийышке пашаеҥ-влак кӱлыт. Тигай увертарымаш-влакым кундемысе газет да радио гоч ужаш, колаш чӱчкыдынак пернаш тӱҥалеш. Молан манаш гын, лишыл 3 ий жапыште республикыште 4 тӱжемат пеле у паша вер 50 предприятийыште лиеш. У йӧнозанлыкым чоҥымылан инвестиций йон дене 47 миллиард теҥгем ойырымо. Тыге у йӧнозанлыкым чоҥымо дене республикысе бюджетышке налогат пураш тӱҥалеш. У предприятий-влак кундемысе инфраструктырын кушмашыжым ончыкташ тӱҥалеш. Тачысе кечылан ончымаште, икмыняр проектшым илышыш пуртымо. Тиде «Таврида Электрик», «Фурор», «Стезя», «Чодырам перерабатлыватлыше завод» да молат улыт.

Эпидемиолог-влак тӱткырак лияш йодыт. Роспотребнадзор Виктем специалист-влак италий сырым ыштымым чараш, маныт. Тыште тазалыклан эҥгекым кондышо диоксин моткоч кугу улеш, маныт. Тыгак жаритлыме арахисым Электростальыште ыштымым налаш огыт темле. Специалист-влакын палемдымышт почеш, эҥгекым кондышо афлатоксин пӱкшыштӧ 180 пачаш шукырак. Кевыт пашаеҥ-влак деч молыланат, эпидемиолог-влак тӱткырак лияш йодыт. Да палемдыме продукцийым кевытлаште ужмек, Роспотребнадзорыш увертараш йодыт...

Марий Эл Президентым Леонид Маркеловым 5-ше финно-угор калыкын тӱнямбал конгрессын оргкомитетышке пуртеныт. Тидын нерген кӱштымашым Виктор Зубков пеҥгыдемден. Тылеч посна Карел, Коми, Мордва, Перьм кундемын вуйлатышышт лийыт. Оргкомитет вуйлатышылан регион-влак вияҥме шотышто министрым Дмитрий Козакым палемдыме. А алмаштышыже Югры Виктер вуйлатыше Александр Филипенко лиеш. Тидын нерген «Росбалт» сайт увертара. Ушештарена, 28 гыч 30 июнь марте Ханты-Мансийск олаште 5-ше финно-угор калыкын тӱнямбал конгрессше эрташ тӱҥалеш. Но тиде форум марте Марий Элыште ик кугу событий лиеш. Тиде 16-19 апрельыште Марий калыкын черетан 8-ше марий погынжо. Тышке Россий Федерацийын регионжо гыч, Эстоний, СНГ кундем гыч делегат-влак толыт.

Вӱдшор тылзын 3-шо декадыште кундемна мучко автотранспопрт-влак кеҥеж жапыш куснат. Тидын нерген Йошкар-Оласе автовокзал да автостанций вуйлатыше Виктор Цапаев палемден. Тӱҥ шотышто апрель тылзын 20 кечыж гыч расписаний яллашке кудалыштше автотранспортлан вашталтеш. Лач тыгодым корныш лекше-влак 2 пачаш шукемыт. А кундем коклашке кудалыштше автотрансопрт-влакын расписанийыште кугу вашталташ огеш лий. Эртыше каныш кечылаште сад-пакчаш кудалыштше автотранспорт-влак рейсыш лектыныт. Тидыже кукшо игече шогымо дене кылдалтын.

Икымше классыш кайыше-влакын чотыш огеш вашталт. Туныктыш Виктер тергымашым эртармек, тений шыжым Йошкар-Ола мучко школышко икымше гана 1878 йоча кайымым палемден. Палемдыме цифре эше вашталташ тӱҥалеш. Тиде класс-влакыш йочам чумырымо паша август тылзе марте кайыме дене кылдалтеш. Да мыняр йоча 1 классыш кая – 1 сенябрьыште веле пале лиеш. А ӱмашсе цифрым ончаш гын, 1 классыш 1800 икшыве тунемаш каен. Но тунемме идалыкын 3-шо чырыкшылан тунемше-влакын чотышт 1889 марте вашталтын...

Паша кадрым кугыжаныш программе почеш ямдылаш тӱҥалыт. Шушаш ий гыч 2009-2012 ийлан тунемме специальностьым ойырен налме дене келшен, кугыжаныш программым илышыш пуртат. 2005 ий марте техникум, училище, колледж да профлицей-влак окса полышым пуымо шот дене федерал бюджетыште лийыныт. А кызыт республик бюджетыш кусарыме. Тидын дене келшен, экономикым вияҥдыме шотышто министерстве шымлымашым эртарен. Кундемыштына моткоч шуко ӱп тӧрлышӧ, ургызо, администратор-влак улыт. А пашаеҥ-влак ялозанлыкыште, станок дене пашам ыштымаште, сварке пашам шуктышо-влак шагал улыт. Тидын дене келшен, шушаш ий гыч тӱҥалтыш да кыдалыш шинчымашан специалист-влакым кугыжаныш йодмо почеш ямдылаш тӱҥалыт.

Чодырам, кожлам аралыше-влакын паша тургымышт тӱҥалын. Лум шулымо дене чодыраште тул азап лийме лӱдыкшӧ лектеш. Кодшо ийын 2 апрельыште Куяр лесничестве кумдыкышто тул ылыжмым палемдыме. А 3 апрель гыч министерстве пожар тӱҥалме жапым палемден. Статистике почеш, 90 % тул ылыжмаш айдемын титакшылан кӧра, а 10 % - пӱртӱс вийлан кӧра тул азап лийын. Чодырам аралыме шотышто министерстве пресс-службын палемдымыж почеш, тыгак шошо пагатыште иман пушеҥге-влакым шындаш тӱҥалыт. Кышкар почеш, 43% пӱнчым, 31 % кожым да 17 % куэм, тыгак тумым, нулгым да листан пӱнчым (лиственницым) шындаш палемдыме. Килемар, Оршанке, Параньга да Кокшайск лесничествыште питомникыште иман пушеҥге-влакым шындыме пашам тӱҥалаш палемдыме.
...

VIII Марий Калык Погынышко Йошкар-Ола деч сайлалтше делегат-влак лӱмер

Сайлымаш конференций эртен: Йошкар-Ола Администрацийын пӧртшӧ, 26 март 2008 ий

№ Кандидатын лӱмжӧ Мыняр йӱкым пуымо
1. Шкалина Галина Евгеньевна 230
2. Попов Никандр Семенович 214
3. Иркабаев Олег Геннадьевич 211
4. Русанов Юрий Петрович 198
5. Яковлева Лариса Николаевна 196
6. Ширяева Галина Степановна 193
7. Актанаев Владимир Иванович 191
8. Кульшетов Валерий Дмитриевич 189
9. Дудина Зоя Михайловна 189
10. Клёнов Алексей Максимович 189
...

Программын текстше деч ончыч Мер Каҥашым шочыктышо, Мер Каҥашым чоҥышо-влаклан кугу деч кугу тау мутым каласем.

Чынжымак, лучко ий ончыч ыштыме тиде пашадам нигунам, нигузе, чот шонет гынат, мондаш огеш лий.
Марий манмыла «ыштыме пашада пеш лачеш тольо»!

Но илыш ик верыште огеш шого. Илыш дене тӧр ошкылнет гын, жапыштыже татым шижаш тунемаш кӱлеш. Кӧн пелен ошкылаш, кӧ дене кылым кучаш, кӧн деч шекланаш. Вием эше уло манын, тура курыкыш сӧмсырланен вик кӱзаш тӧчыман огыл. Шоналтыман. Ала курыкын тайылрак саҥгажам кычалаш?

Чыла тыге шонкален, калыкын ончыклыкшо верч ойганен коштмеке, лекте тыгай шонымаш: Марий калыклан уло йӱкын ойлаш: - вот мый, Анатолий Смирнов Морко марий шкемын кандидатурем темлем Оньыжалан.

Кызыт улшо Уставын 7 главасе 7.4.3 пункытшо Оньыжа лияш шонышо деч программым йодеш. Ончыкташ, могай паша план уло тудын. Тендан ончыко лукмо тиде прграммым президиумлан темлем мый дечем кандидатыш «самовыдвиженец» семын лекшын заявкыжлан шотлаш.
...